ابن‌تیمیه یکی از بزرگ‌ترین نظریه‌پردازهای پروژه تکفیر در جهان اسلام است، و به خاطر عقاید باطلش در حضور قضات مذاهب چهارگانه اهل سنت محکوم گردید و به زندان افتاد و نهایتاً در سال (728هجری) در زندان دمشق سوریه از دنیا رفت.[1] و عقایدش را با خود به گور برد. او هر چند در زمان خود، دیدگاه‌های تکفیریش در حدّ نظریه‌پردازی بود و متوقف شد و خونی ریخته نشد، اما بعدها همین دیدگاه او منجر به ریختن خون مسلمانان زیادی شد.
دیدگاه‌های او درباره‌ی تکفیر، تعارض و تضاد دارد و زمانی که به برخی از آثار و تالیفات او مراجعه می‌کنیم، او را شخصیتی ضد تکفیری می‌بینیم. اما وقتی به آثار دیگرش رجوع می‌کنیم، چنان از حربه‌ی تکفیر علیه مسلمین و مخالفین خود استفاده می‌کند که انسان متحیر و شگفت‌زده می‌شود. او وقتی که به صورت کلی، به مسله‌ی تکفیر می‌پردازد، دیدگاهش متعادل است. اما برخلاف گفته‌هایش، در جاهای دیگر، رویکردش کاملاً تکفیری می‌شود. او تکفیر را به مطلق و معین تقسیم می‌کند و می‌نویسد: «باید بین این دو فرق گذاشت، که یک عمل خاص، هر چند که به صورت مطلق، حکم کفر را داشته باشد، ولی نمی‌توان کسی‌که مرتکب آن عمل شده است را کافر دانست. زیرا شاید جاهل به حکم آن بوده، یا عذری داشته است و یا این‌که تاویلی برای آن دارد و شاید هم از آن عمل توبه کرده باشد.»[2]
او در جاهای دیگر کتابش، چهار چیز را به عنوان مانع تکفیر معین می‌کند که عبارتند از: خطا، جهل، عجز، اکراه و اجبار.[3] که در صورت وجود هر کدام از این‌ها نمی‌توان کسی را کافر قلمداد کرد. مثلاً او مدعی است که فرقه جهمیه با این‌که دیدگاه‌های کفرآمیز دارند را نمی‌توان به صورت معین تکفیر کرد، مگر این‌که حجت بر تکفیر آن‌ها تمام شده باشد.[4] در مجموع کلیات نظریه ابن‌تیمیه هیچ‌گاه با مصادیقی که بیان می‌دارد، هم‌خوانی ندارد و اگر مثلاً نکوهش او را در مورد تکفیر اهل قبله و چیزهای دیگری را در کنار هم‌دیگر قرار دهیم، با تعارض اساسی روبرو می‌شویم، و حال این‌که دیدگاه تکفیری او نسبت به مسلمانان، کاملاً رنگ و بوی قتل و غارت و فلاکت و بدبختی را برای مسلمین به همراه دارد.[5]
در نتیجه مشکل او در این است که از یک طرف، بین تکفیر مطلق و معین فرق قائل است و قائل است که نمی‌توان به هر کسی بر چسب تکفیر زد، مگر این‌که شرایط تکفیر در شخص موجود و موانع تکفیر مفقود باشد، و از طرف دیگر چنان فتاوای سخت و محکمی می‌دهد که منجر به تکفیر معین می‌شود و خون بی‌گناهان زیادی به زمین ریخته می‌شود.

پی‌نوشت:

[1]. البدر الطالع، شوکانی، دار المعرفه، بیروت، لبنان، ج1 ص63.
[2]. مجموع فتاوی، این تیمیه، مجمع الملک فهد لطباعه المصحف الشریف، مدینه، عربستان، ج3 ص230-231. جهت مشاهده تصویر کتاب کلیک کنید.
[3]. مجموع فتاوی، این تیمیه، مجمع الملک فهد لطباعه المصحف الشریف، مدینه، عربستان، ج12 ص180؛ جهت مشاهده تصویر کتاب کلیک کنید.
و همان ج7 ص53- ج12 ص478- ج8 ص504.
[4]. بغیه المرتاد...، ابن تیمیه، مکتبه العلوم و الحکم، مدینه، عربستان، ج7 ص507-508. جهت مشاهده تصویر کتاب کلیک کنید.
[5]. «برخی از موارد تکفیر در آثار و تالیفات ابن تیمیه»
«تکفیر ابن تیمیه نسبت به تقلید از مذاهب اربعه»
«دیدگاه ابن تیمیه درباره‌ی عبادت و تکفیر مسلمانان»
«تکفیر مسلمین توسط ابن‌تیمیه حرّانی»
«تکفیر مسلمین توسط ابن‌تیمیه»
«نظر تکفیری ابن تیمیه درباره‌ی تارک الصلاه»
«تکفیر شیعه توسط ابن تیمیه»