مناقشه در استناد اهل سنت به انجام تراویح توسط پیامبر

  • 1398/03/01 - 18:59
حدیثی نقل شده که اهل سنت با استناد به آن می‌گویند در زمان پیامبر نیز نماز تراویح به جماعت خوانده شده؛ جواب: در حدیث زمانی مطرح نشده؛ جماعتی شکل نگرفته؛ پس از متوجه شدن پیامبر از قصد مسلمانان برای جماعت خواندن نماز شب، آنان را نهی کرده و فرمودند نماز واجب در مسجد و علنی، و نماز مستحبی در خفا و خانه.

خلاصه مقاله
در کتب حدیثی اهل سنت، روایتی با عبارات مختلف از یک واقعه تاریخی خبر می‌دهد که رسول خدا در نیمه شبی در مسجد به نماز ایستاد؛ عده‌ای با ایشان به نماز ایستادند، پس در شب چهارم مسجد گنجایش مسلمانان را نداشت، پیامبر بعد نماز صبح به مردم فرمود: شب گذشته در بین شما حاضر نشدم، زیرا ترسیدم که بر شما واجب شود، پس از به جا آوردنش عاجز شوید؛ این روایت در صحیح بخاری، 6 مرتبه آمده است.
چند نکته در مورد این حدیث: در این حدیث زمانی برای این واقعه ذکر نشده، مگر یک روایت که گفته راوی اول نیست.
با بررسی روایات مشخص می‌شود که این نماز به جماعت شکل نگرفته و پیامبر نیز از همراهی مردم خبر نداشت.
پس از متوجه شدن پیامبر از قصد مسلمانان برای جماعت خواندن نماز شب، آنان را نهی کرده و فرمودند نماز واجب در مسجد و علنی، و نماز مستحبی در خفا و خانه.

متن مقاله
در کتاب‌های حدیثی اهل سنت، روایتی از پیامبر اکرم به شیوه‌های مختلف بیان شده است که همه آن‌ها گزارشی از یک واقعه تاریخی است که رسول خدا در نیمه شبی از منزل خارج شد و در مسجد به نماز ایستاد؛ عده‌ای از مسلمانان با ایشان به نماز ایستادند، پس روز بعد در این‌باره با مسلمانان سخن گفتند؛ شب بعد عده بیشتری جمع شدند و با پیامبر به نماز ایستادند، روز بعد به همین ترتیب در این زمینه با دیگران سخن گفتند، پس کسانی‌که در مسجد در شب سوم جمع شده بودند، زیاد شده بود؛ پیامبر اکرم از منزل خارج شد، و نماز خواند، پس مسلمانان با ایشان به نماز پرداختند، پس هنگامی‌که مسلمانان در شب چهارم جمع شدند، مسجد گنجایش مسلمانان را نداشت، تا این‌که پیامبر برای نماز صبح خارج شد، پس از نماز رو به مردم کرد و فرمود: شب گذشته در بین شما حاضر نشدم، زیرا ترسیدم که بر شما واجب شود، پس از به جا آوردنش عاجز شوید؛ پس رسول خدا از دنیا رفت و امر به همین صورت بود،[1] و این روایت در صحیح بخاری، 6 مرتبه آمده است.
چند نکته در این حدیث قابل تأمل است:
در این حدیث زمانی برای این واقعه ذکر نشده، مگر در یکی از این روایات که گفته شده (و از مدرجات راوی برای توضیح زمان آن است)، ولی عالمان حدیث‌شناس اهل سنت، موضوع این واقعه را نماز شب دانسته‌اند، نه نافله ماه رمضان.
همان‌طور که می‌دانیم،[2] نماز شب برای پیامبر اکرم واجب بود و مسلمانان نیز در این برنامه با شخص پیامبر هم‌گام بودند، و مقداری از شب را به تهجد می‌پرداختند؛[3] با اختلافی که در نقل‌های مختلف این حدیث وجود دارد، مشخص است که این نماز به جماعت نبوده (یعنی اتصال به امام جماعت با حایل بوده)، هم‌چنین پیامبر اکرم از این‌که به جماعت با ایشان می‌خوانند خبر نداشت که برخی از شارحین صحیح بخاری، بحث نماز جماعت بدون این‌که امام جماعت نیت جماعت کند را در این قضیه، پیش کشیده‌اند.[4]
پس از متوجه شدن پیامبر از قصد مسلمانان برای به جماعت خواندن نماز شب، آنان را نهی کرده و فرمودند که نماز واجب را در مسجد و علنی بخوانید و نماز مستحبی را در خفا و خانه به جا آورید.[5]
در این نقل‌ها آمده است که نهی پیامبر از این بابت بوده که اگر این کار را ادامه دهید، ممکن است خداوند بر شما واجب کند و پس از وجوب سختتان باشد و به‌جا نیاورید و مورد عقوبت قرار گیرید.[6] ابن‌حجر عسقلانی در شرح سخن رسول خدا که فرمود می‌ترسم بر شما واجب گردد، سه احتمال داده است: اول: نماز شب واجب گردد، و شرط نافله شب، به جماعت خواندن در مسجد شود؛ دوم: حکم نماز شب از مستحب به واجب کفایی تغییر یابد؛ سوم: در مورد نافله شب‌های ماه رمضان باشد، که ایشان قول اول را قوی‌تر دانسته،[7] و این نشان‌دهنده این است که این ماجرا در ماه رمضان رخ نداده است و آن روایتی که در آخر آن آمده (وذلک فی رمضان)، برای توجیه کار خلیفه دوم است.
و چون این قضیه در موارد مختلف اتفاق نیفتاده، بلکه در چند شب متوالی بوده و در ماه رمضان نبوده، می‌توان به‌طور قطع گفت که با پیامبر اکرم نمازهای مستحب ماه رمضان به جماعت خوانده نشده و نهی ایشان برای جماعت نخواندن نمازهای مستحبی است. (این حدیث نمی‌تواند مستندی برای نماز تراویح اهل سنت باشد و خواندن نماز تراویح به جماعت بدعت است.)

پی‌نوشت:

[1]. «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ لَيْلَةً مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ، فَصَلَّى فِي المَسْجِدِ، وَصَلَّى رِجَالٌ بِصَلاَتِهِ، فَأَصْبَحَ النَّاسُ فَتَحَدَّثُوا، فَاجْتَمَعَ أَكْثَرُ مِنْهُمْ فَصَلَّى فَصَلَّوْا مَعَهُ، فَأَصْبَحَ النَّاسُ فَتَحَدَّثُوا، فَكَثُرَ أَهْلُ المَسْجِدِ مِنَ اللَّيْلَةِ الثَّالِثَةِ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى فَصَلَّوْا بِصَلاَتِهِ، فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الرَّابِعَةُ عَجَزَ المَسْجِدُ عَنْ أَهْلِهِ، حَتَّى خَرَجَ لِصَلاَةِ الصُّبْحِ، فَلَمَّا قَضَى الفَجْرَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ، فَتَشَهَّدَ، ثُمَّ قَالَ: «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّهُ لَمْ يَخْفَ عَلَيَّ مَكَانُكُمْ، وَلَكِنِّي خَشِيتُ أَنْ تُفْتَرَضَ عَلَيْكُمْ، فَتَعْجِزُوا عَنْهَا»، فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ.» صحیح بخاری، ص351، کتاب صلاة التراویح، ح2012؛ ص144، ح729؛ ص174، ح924؛ ص207، ح1129؛ ص1062، ح5861 و ص1288، ح7290.
[2]. «نمازهای مستحب ماه رمضان»
[3]. «وَقِيلَ كَانَ حُكْمُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ إِذَا وَاظَبَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ وَاقْتَدَى النَّاسُ بِهِ فِيهِ أَنَّهُ يُفْرَضَ عَلَيْهِمُ انْتَهَى وَلَا يَخْفَى بُعْدَ هَذَا الْأَخِيرِ فَقَدْ وَاظَبَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى رَوَاتِبِ الْفَرَائِضِ وَتَابَعَهُ أَصْحَابُهُ وَلم تفرض وَقَالَ بن بَطَّالٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ صَدَرَ مِنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا كَانَ قِيَامُ اللَّيْلِ فَرْضًا عَلَيْهِ دُونَ أُمَّتِهِ فَخَشِيَ إِنْ خَرَجَ إِلَيْهِمْ وَالْتَزَمُوا مَعَهُ قِيَامَ اللَّيْلِ أَنْ يُسَوِّيَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فِي حُكْمِهِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الشَّرْعِ الْمُسَاوَاةُ بَيْنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ أُمَّتِهِ فِي الْعِبَادَةِ قَالَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ خَشِيَ مِنْ مُوَاظَبَتِهِمْ عَلَيْهَا أَنْ يَضْعُفُوا عَنْهَا فَيَعْصِيَ مَنْ تَرَكَهَا بِتَرْكِ اتِّبَاعِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ... وَقَدْ أَجَابَ عَنْهُ الْخَطَّابِيُّ بِأَنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ كَانَتْ وَاجِبَةً عَلَيْهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَفْعَالُهُ الشَّرْعِيَّةُ يَجِبُ عَلَى الْأُمَّةِ الِاقْتِدَاءُ بِهِ فِيهَا يَعْنِي عِنْدَ الْمُوَاظَبَةِ فَتَرَكَ الْخُرُوجَ إِلَيْهِمْ لِئَلَّا يَدْخُلَ ذَلِكَ فِي الْوَاجِبِ مِنْ طَرِيقِ الْأَمْرِ بِالِاقْتِدَاءِ بِهِ لَا مِنْ طَرِيقِ إِنْشَاءِ فَرْضٍ جَدِيدٍ زَائِدٍ عَلَى الْخَمْسِ ...» فتح الباری، ابن حجر، ج3، ص13.
[4]. «قَوْلُهُ فِي حُجْرَتِهِ ظَاهِرُهُ أَنَّ الْمُرَادَ حُجْرَةُ بَيْتِهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ ذِكْرُ جِدَارِ الْحُجْرَةِ وَأَوْضَحُ مِنْهُ رِوَايَةُ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ يَحْيَى عِنْدَ أَبِي نُعَيْمٍ بِلَفْظِ كَانَ يُصَلِّي فِي حُجْرَةٍ مِنْ حُجَرِ أَزْوَاجِهِ وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ الْحُجْرَةُ الَّتِي كَانَ احْتَجَرَهَا فِي الْمَسْجِدِ بِالْحَصِيرِ.» فتح الباری، ابن حجر، ج2، ص214. جهت مشاهده تصویر کتاب کلیک کنید.
«قَالَ النَّوَوِيُّ مَعْنَى يَحْتَجِرُ يُحَوِّطُ مَوْضِعًا مِنَ الْمَسْجِدِ بِحَصِيرٍ يَسْتُرهُ لِيُصَلِّيَ فِيهِ وَلَا يَمُرُّ بَيْنَ يَدَيْهِ مَارٌّ لِيَتَوَفَّرَ خُشُوعُهُ وَيَتَفَرَّغَ قَلْبُهُ وَتَعَقَّبَهُ الْكِرْمَانِيُّ بِأَنَّ لَفْظَ الْحَدِيثِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ احْتِجَارَهُ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ قَالَ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَلَزِمَ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ تَارِكًا لِلْأَفْضَلِ الَّذِي أُمِرَ النَّاسُ بِهِ حَيْثُ قَالَ فَصَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ فَإِنَّ أَفْضَلُ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ.» فتح الباری، ابن حجر، ج3، ص12. جهت مشاهده تصویر کتاب کلیک کنید.
«وَفِيهِ جَوَازُ الِاقْتِدَاءِ بِمَنْ لَمْ يَنْوِ الْإِمَامَةَ.» فتح الباری، ابن حجر، ج3، ص14. جهت مشاهده تصویر کتاب کلیک کنید.
[5]. «(حتى خشيت) أني لو واظبت على ذلك (أن يكتب عليكم) أي يفرض (ولو كتب عليكم ما قمتم به فصلوا أيها الناس في بيوتكم فإن أفضل صلاة المرء في بيته إلا المكتوبة). ولأبي ذر عن الحموي والمستملي: إلا الصلاة المكتوبة أي المفروضة يستثنى منه صلاة العيد ونحوها مما شرع جماعة وتحية المسجد لتعظيمه.» ارشاد الساری، قسطلانی، ج10، ص309.
[6]. «(أما بعد فإنه لم يخف عليّ مكأنكم، لكني خشيت أن تفرض عليكم) صلاة الليل (فتعجزوا عنها) بجيم مكسورة مضارع عجز بفتحها، أي فتتركوها مع القدرة.» ارشاد الساری، قسطلانی، ج2، ص184.
[7]. «وَقَدْ فَتَحَ الْبَارِي بِثَلَاثَةِ أَجْوِبَةٍ أُخْرَى أَحَدِهَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَخُوِّفُ افْتِرَاضَ قِيَامِ اللَّيْلِ بِمَعْنَى جَعْلِ التَّهَجُّدِ فِي الْمَسْجِدِ جَمَاعَةً شَرْطًا فِي صِحَّةِ التَّنَفُّلِ بِاللَّيْلِ ويومئ إِلَيْهِ قَوْلِهِ فِي حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَتَّى خَشِيتُ أَنْ يُكْتَبَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ مَا قُمْتُمْ بِهِ فَصَلُّوا أَيُّهَا النَّاسُ فِي بُيُوتِكُمْ فَمَنَعَهُمْ مِنَ التَّجْمِيعِ فِي الْمَسْجِدِ إِشْفَاقًا عَلَيْهِمْ مِنَ اشْتِرَاطِهِ وَأُمِنَ مَعَ إِذْنِهِ فِي الْمُوَاظَبَةِ عَلَى ذَلِكَ فِي بُيُوتِهِمْ مِنَ افْتِرَاضِهِ عَلَيْهِمْ ثَانِيهَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَخُوِّفُ افْتِرَاضَ قِيَامِ اللَّيْلِ عَلَى الْكِفَايَةِ لَا عَلَى الْأَعْيَانِ فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ زَائِدًا عَلَى الْخَمْسِ بَلْ هُوَ نَظِيرُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ قَوْمٌ فِي الْعِيدِ وَنَحْوِهَا ثَالِثُهَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَخُوِّفُ افْتِرَاضَ قِيَامِ رَمَضَانَ خَاصَّةً ... وَأَقْوَى هَذِهِ الْأَجْوِبَةِ الثَّلَاثَةِ فِي نَظَرِي الْأَوَّلُ.» فتح الباری، ابن حجر، ج3، ص14.

تنظیم و تدوین

افزودن نظر جدید

CAPTCHA
لطفا به این سوال امنیتی پاسخ دهید.
Fill in the blank.