برده‌داری در عصر هخامنشیان

  • 1393/01/17 - 14:30
کورش کبیر، گرچه در رابطه با بردگان دست به اصلاحاتی زد اما هیچ‌گاه برده‌داری را لغو نکرد، این است که بردگان همواره در عصر هخامنشیان (حتی در زمان کورش کبیر و پس از آن) بخشی از بدنه‌ی جامعه و طبقه‌ای از طبقات نظام اجتماعی بودند، خرید و فروش می‌شدند و جیره‌ای بسیار اندک ...

پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب_ در فضای مجازی به وفور مشاهده می‌شود که از لغو برده‌داری در منشور کورش بزرگ سخن گفته می‌شود. بی‌تردید، کورش کبیر، پادشاهی بزرگ بود که اصلاحات زیادی در جهان باستان به انجام رساند و صفات نیکش قابل انکار نیست. اما به راستی در هیچ‌ قسمت از منشور وی سخنی از لغو برده‌داری نیست. او هیچ‌گاه برده‌داری را لغو نکرد. تنها اسیران یهودی را از بند آزاد نمود و بیگاری را برانداخت، یعنی جیره‌ای بسیار اندک برای بردگان قرار داد.[1] لیکن این به معنی لغو برده‌داری نیست. روشن است که برده‌داری در عصر هخامنشیان (در زمان حکومت کورش و پس از آن) امری کاملاً رایج بود. بردگان، همواره بخشی از بدنه‌ی جامعه‌ی طبقاتی بودند، بردگان و کنیزان، رسماً خرید و فروش می‌شدند و در مقابلِ دریافت جیره‌ای اندک، مجبور به کار کردن برای اشراف و ثروتمندان بودند.
در مکتوبات پژوهشی دیودور سیسیلی (متوفای 30 قبل از میلاد) آمده است که خشایارشا (نوه‌ی کورش‌بزرگ) به عنوان هدیه تعداد زیادی برده و ظروف گرانبها به تمیستوکل اهدا کرد.[2] همچنین بنا بر اسناد تاریخی و الواح به جای مانده، در عصر هخامنشیان در مقابل دادن قرض (وام) معمولاً يک خانه یا يک تكه زمين، يا يک برده‏ بعنوان گروگان (ضمانت) گرفته می‌شد. که این نشان می‌دهد برده‌داری در آن عصر وجود داشت.[3] حتی در زمان داریوش، (که سال ها پس از کورش‌بزرگ حکومت می‌کرد) استفاده از بردگان در توليدات، به شدت افزایش یافت و بردگان بسیاری به عنوان نیروی کار در دسترس بودند.[4] بردگان رسماً به عنوان یکی از طبقات جامعه (در حققت پایین‌ترین طبقه اجتماعی) محسوب می‌شدند.[5] هخامنشیان نیز همواره مروّج و حامی نظام طبقاتی (و شکاف‌های طبقاتی ناشی از آن) بودند و بر هر منصفی روشن است که نظام‌های طبقاتی همواره از مهم‌ترین عوامل ترویج برده‌داری در جهان بوده اند.[6] از همین روی بردگان و طبقات محروم جامعه همواره چشم‌ به‌ راهِ فرصتی برای نجات از یوغ شاهان ستمگر هخامنشی بودند. قرائن بسيارى نشان مى‏‌دهد كه در آن زمان، گئوماتا بر خلافِ داريوش، متكى به طبقات محروم جامعه بود و با بخشودن ماليات‌ها و حمایت از بردگان و فقرا، کوشش می‌کرد از رشد روزافزون اختلاف طبقاتى جلوگيرى كند. ولى چنان‌كه می‌دانیم، داريوش به كمک اشراف و ثروتمندان از اين جنبش جلوگيرى كرد. دياكونوف در تاريخ خود، از جنبش‌هاى آن دوران ياد مى‏‌كند و مى‌‏نويسد كه پس از پايان كار گئوماتا، داريوش با قيام‌ها و مخالفت‌هاى زيادى روبرو گرديد.[7]
در زمان داریوش اول (داریوش‌بزرگ) نیز در املاک بلندپايگان پارسى در آسياى صغير، بابل و مصر و ... از بردگان بسیاری بهره‌‏كشى مى‏‌شد. در پيشرفته‌‏ترين سرزمین‌های هخامنشى، بردگان در رديف دام‌ها به ‏‌شمار مى‏‌آمدند و مورد خريد و فروش قرار مى‏‌گرفتند، و یا به‏ عنوان ارث و پاداش و ... به ديگران واگذار می‌شدند. شمار بسیاری از اين بردگان‏ به شكل‏‌هاى گوناگون به كارهاى خانگى، كارهاى كشاورزى، كار در معادن و ... مشغول بودند. رابطه‌ی سران و مقامات حکومتی با زيردستان نیز به‏‌ راستى همانند روابط برده‏‌دار با برده‏ بود.[8] هخامنشيان حتی ساكنان استان‌ها يا شهرها و حتى يك قبيله كامل را، هنگامى كه عليه حکومت پارسى شورش مى‏‌كردند، به بردگى مى‏‌گرفتند. قسمت عمده‌ی اين بردگان‌ را براى كار به املاک شاه يا بلندپايگان پارسى مى‏‌فرستادند.[9] در تاریخ هرودت نیز آمده است که کمبوجیه (پسر کورش) مردمان سرزمین‌های اشغال شده را بردگان و غلامان موروثىِ پدر خود می‌دانست.[10] همچنین بر اساس الواح یافت شده‌ی هخامنشی، در صفه‌ی مجاور تخت‌جمشید، محلی به نام «اووادئیچَیَه» یا «خوادیچیه» وجود داشته که یکی از بازارهای معتبر برده‌فروشی بود. حداقل چهار لوح هخامنشی که گویای خرید و فروش بردگان است، در اووادئیچیه ثبت شده است. قیمت متوسط یک برده در این بازار برابر با هشتاد گوسفند یا سه گاو و یا شش الاغ بوده است. در یکی از چهار لوح، از فروش یک زن با دو دخترش که یکی از آنها خردسال بوده، یاد شده است. زنان و دخترانِ برده علاوه بر بیگاری‌های معمول، برای بهره‌کشی جنسی نیز اجاره داده می‌شدند و فرزندان حاصل از آن به فروش می‌رسیدند. حتی از زمان داریوش هم اسنادی بر این امور یافت شده است.[11] در اشغال ماد به دست کورش هخامنشی (که با مساعدت اشراف و فئودال‌های مادی صورت گرفت)، کورش با به اسارت گرفتن آمیتیس (دختر آخرین پادشاه ماد) و تهدید مبنی بر شکنجه او و فرزندانش، شاه را وادار به تسلیم کرد و سپس با کشتن شوهر آمیتیس، او را به همسری خود در آورد. در تاریخ ایران کمبریج به سرپرستی ایلیا گرشویچ آمده است که «گرایش مردم ماد نسبت به کورش خصمانه بود» [12] او هگمتانه را غارت کرد و برخی از مادها را به بردگی گرفت.[13] مادها نیز همواره در پی رهایی و کسب آزادی از چنگ اشغالگران هخامنشی بودند. لذا بارها در زمان داریوش کوشیدند تا استقلال خود را از سلطه هخامنشیان باز یابند، اما در هر بار به طرزی وحشیانه با سرکوب مواجه شدند و بسیاری از آنان قتل‌عام گردیدند.
نکته‌ی دیگری که لازم به ذکر است اینکه معمولاً بسیاری از افراد چنین وانمود می‌کنند که بردگان در عصر هخامنشی صاحب حق و حقوق بودند.(!) این در حالی است که اگر به الواح و اسناد دربار هخامنشی نگاهی بیندازیم، درمی‌یابیم که کارگران ساده در عصر هخامنشی حقوق (یا بهتر است بگوییم جیره‌ای) بسیار ناچیز داشتند و البته جیره‌ و مواجب بردگان از آنان نیز کمتر بود. بدین صورت که ۸۳ درصد مردان در ماه ۱۶٫۵ کیلوگرم و ۸۷ درصد زنان در ماه ۱۱ تا ۱۶٫۵ کیلوگرم جیره غلات داشته‌اند.[14] هاید ماری کخ نیز نوشته است: «با دستمزد یک مَرد کارگر به زحمت می‌شد نیم کیلو نان در روز پخت!» گذشته از اینکه ایشان به بازار برده‌فروشان در عصر هخامنشی در مکانی نزدیک تخت‌جمشید هم اشاره می‌کند که مردم از دورترین نقاط، برای خرید برده به آنجا می‌آمدند.[15] والتر هینتس گفته است که این برده‌ها همچون اسیران جنگی فقط «وظیفه» داشتند و نه «حق». او همچنین اضافه می‌کند: «پیداست که زندگی یک کارگر ساده در ایران باستان یک زندگی پررنج و نیاز بوده است.»[16] بنابر الواح و اسناد به جا مانده، جیره‌ی یک کارگر ساده (مَرد) روزی 660 گرم نان جو و یک زنِ کارگر نیز روزی 440 گرم نان جو بوده است! [17] این در حالی است که به نظر می رسد این حق و حقوق مربوط به کارگران نیمه آزاد (در الواح هخامنشی: grdhya ها) بوده است. اما بردگان (در الواح هخامنشی : Libap ها) جیره‌ی روزانه‌شان از این مقدار هم کمتر بود! یعنی چیزی در حدود 440 گرم نان در روز! [18] بطور خلاصه دستمزد متوسط کارگران در حکومت آرمانی هخامنشی عبارت بوده است از یک تا دو قرص نان جو در روز! علاوه بر اینکه بنابر الواح هخامنشی در زمان داریوش، به یک بابلی اشاره شده است که در قلمرو حکومت هخامنشیان، برای یک سال بیگاری به ایلام فراخوانده شده بود.[19]
از دیگر شواهدی که بر وجود برده‌داری و «‌به بردگی گرفتن» مردم توسط هخامنشیان اشاره دارد، می‌توان به اتفاقات مربوط به اشغال لیدی به دست کورش هخامنشی اشاره نمود. اهالی لیدی پس از اینکه سرزمینشان به دست متجاوزین هخامنشی اشغال شد، کوشیدند تا آزادی خود را بازیابند، اما این قیام که به رهبری پاکتیاس بر پا شد، به فرمان کورش سرکوب شد. کورش به کرزوس می‌گوید که می‌خوام مردم را بردگی بگیرم! کرزوس در ابتدا او را پشیمان می‌کند. کورش با اعزام سپاهی به فرماندهی مازارس دستور داد که تمامی آزادی‌خواهان را به اسارت بگیرند. و رهبر آنان را زنده نزد او بفرستند. سپاه کورش به سرعت دست به منکوب کردن لیدیایی‌ها می‌زند و رهبر آنان را به اسارت می‌گیرد. شهرهای پری‌ین (priene) و مگنزی (magnesie) غارت می‌شوند و مردم شهرهای فوسه و تئوس خانه‌های خود را رها کرده و راه فرار در پیش می‌گیرند، تا به بردگی گرفته نشوند.[20] اما ساکنان کاریه توسط هارپاگ نماینده ی کورش به بردگی کشیده شدند.[21] گروهی از اهالی گزانتوس (xanthos) و کونوس (caunus)در لیکیه دست به انتحار زدند و مرگ را بر بردگی ترجیح دادند.[22] شهرها یکی پس از دیگری تسخیر شدند و پس از اینکه تاراج گردیدند، پادگان‌های نظامی پارسی و نیروهای ضد شورش هخامنشی در آنها مستقر شدند.[23] به گفته‌ی گزنفون (Xenophon : مورخ یونانیِ هم‌عصرِ هخامنشیان)، کورش پس از آنکه دختر زیبایی را که مادها همراه با خیمه و بارگاه به او تقدیم کرده بودند، به حضور پذیرفت، سپس او را به یکی از نزدیکانش هدیه داد.[24] همچنین پس از اینکه آبراداتاس به عنوان سفیر به باختر/ باکتریا گسیل شد، زنش برای کورش تصرف گردید. محافظی که کورش مأمور مراقبت از این زن و دیگر زنان اسیر کرده بود، به او می‌گوید: «هیچ غصه مخور که ما تو را به خدمت کسی می‌بریم که حکم فرمای همه ماست و نامش کورش است.» زن با شنیدن این جمله شروع به شیون و ناله و زاری می‌کند و بر سر خویش می‌کوبد. زنان اسیر دیگر نیز با او در مویه و شیون همراهی می‌کنند. نگهبان زنانِ به اسارت درآمده، برای کورش خبر برد که «ما قسمت اعظم صورت و گردن و بازوى بلورين آن زن را ديديم، دست‏هايش از حجاب بيرون افتاده و مانند قطعه‏‌اى جواهر شفاف درخشيدن گرفت. من و عموم حضار به تو اطمينان مى‏‌دهيم كه در تمام آسيا هرچه تجسس كنى، صورتى به زيبايى و اندامى به رعنايى و رخسارى به اين طراوت و ملاحت و نشاط نخواهى يافت.»[25] گرچه کورش به دلیل مشغله‌ی زیاد فرصت کامیابی از این زن را پیدا نکرد. اما این گفتار سربازان هخامنشی، به این معناست که تصرف و کامیابی از زنان اسیر برای آنان امری عادی و رایج بود. در ادامه گزنفون آورده است که کورش در حمله برای اشغال شهر نینوا، به سربازان خود فرمان داد تا خانه‌های مردم را به آتش بکشند. و دستور داد تا هر کس را که در کوچه‌ها یافتند، بکشند. پس از قتل عام و وارد نمودن خسارات بسیار به مردم نینوا، شهر به دست کورش هخامنشی افتاد. سپس وی بر بازماندگان مردم نينوا مقرر داشت كه به کشت زمين مشغول شوند، خراج و غنايم را بپردازند و از نماینده‌ی کورش، فرمان‏بردارى و اطاعت نمايند. کورش به پارسيان و همه‌ی کسانی که در خدمتش بودند، اجازه داد تا اسيران را در اختيار (مالکیت) خود بگيرند.[26] دیگر مسئله‌ای که می‌توان آن را به عنوان شاهدی بر وجود بردگان و کنیزان در عصر هخامنشی بیان داشت، الواح باقی‌مانده از بابل (سال هشتم از اشغال بابل به دست کورش) است که در لوح شماره 252 چنین آمده که شخصی از سازمان افتصادی اگیبی (Egibi) مالی قرض می‌کند و در مقابل یک برده به نام Nana-Kilili-ușri و دخترش به نام Tab-lu-ṭu در گرو سازمان (به عنوان رهن) قرار می‌گیرد.[27] و این یعنی بردگان و کنیزان در قلمرو حکومت هخامنشیان وجود داشته‌اند، که مورد رهن و گرو قرار می‌گرفتند.

پی‌نوشت :

[1]. بنگرید به «آیا کورش برده داری را لغو کرد؟»
[2]. ديودور سيسيلى، ايران و شرق باستان در كتابخانه تاريخى‏، ترجمه: حميد بيكس و اسماعيل سنگارى، انتشارات جامى‏، چاپ اول، تهران 1384، ‏ ص 260
[3]. مرتضى راوندى‏، تاريخ اجتماعى ايران‏، انتشارات نگاه‏، تهران‏، چاپ دوم ۱۳۸۲، ج‏ 1 ، ص 398-399
[4]. مرتضى راوندى‏، همان، ج ‏1 ، ص 391
[5]. مرتضى راوندى‏، همان، ج‏ 1 ، ص 450
[6]. بنگرید به «نظام طبقاتی و ترویج برده‌داری در ایران باستان»
[7]. مرتضی راوندی، همان، ج 3 ، ص 18
[8]. ادوین آریدوویچ گرانتوسکی، تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز، ترجمه: كيخسرو كشاورزى‏، انتشارات پويش‏، چاپ اول، تهران 1359، ص 87
[9]. ادوین آریدوویچ گرانتوسکی، همان، ص 89 
[10]. تاريـخ هـرودت،‏ ترجمه و پژوهش هادى هدايتى‏، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشـگاه تهـران، چاپ دوم، تهران‏ ۱۳۸۲، ج‏۲، ص ۱۰۴
[11]. والتر هینتس، داریوش و ایرانیان، ترجمه پرویز رجبی، نشر ماهی، تهران ۱۳۹۲، ص 346-347 و 472-474 ؛ همچنین بنگرید به :
Dandamaev, M. A., Slavery in Babylonia, Translated by Victoria A. Powell, Northern Illinois University Press, 2009, pp. 70
[12]. ایلیا گرشویچ، تاریخ ایران دوره ماد، از مجموعه تاریخ کمبریج، ترجمه بهرام شالگونی، تهران، انتشارات جامی، ۱۳۸۷، ص ۲۴۱
[13]. ایلیا گرشویچ، همان، ص 240 
[14]. پی‌یر بریان، تاریخ امپراتوری هخامنشیان، ترجمه مهدی سمسار، انتشارات زریاب، تهران ۱۳۷۷، ج 2 ، ص ۹۰۰-۹۰۴
[15]. هاید ماری کخ، از زبان داریوش، ترجمه پرویز رجبی، تهران ۱۳۷۶، ص 60 - 69
[16]. والتر هینتس، داریوش و ایرانیان، ترجمه پرویز رجبی، نشر ماهی، تهران ۱۳۹۲، ص 348 و 351
[17]. والتر هینتس، همان، ص 347
[18]. والتر هینتس، همان، ص 351
[19]. والتر هینتس، همان، ص 351 ؛ نیز بنگرید به :
Dandamaev,M.A , "Connections between Elam and Babylonia in the Achaemenid Period" , in The Memorial Volume of the 5th International Congress of Iranian Art and Archaeology - Tehran-Isfahan-Shiraz 11th-18th April 1968 , Volume 1 (Tehran 1972) 260
[20]. تاريخ هردوت،‏ ترجمه و تحقیق: هادى هدايتى‏، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران‏، 1382، کتاب اول هرودوت، بند 155-169، ج1 ، ص 235-245
[21]. همان، کتاب اول ، بند 174 ؛ ج 1 ص 250-251
[22]. همان، کتاب اول ، بند 176 ؛ ج 1 ص  252
[23]. همان، کتاب اول ، از بند 155 تا 177 ، ج 1 ، ص 235 تا 253 (فتح آسیای صغیر و مناطق اطراف)
نیز بنگرید به :
پی‌یر بریان، تاریخ امپراتوری هخامنشیان، ترجمه مهدی سمسار، انتشارات زریاب، تهران ۱۳۷۷، ج 1 ، ص ۱۱۴ - 117
[24]. گزنفون، کوروش‌نامه، ترجمه رضا مشایخی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران ۱۳۸۶، ص 123-127
[25]. گزنفون، همان، ص 127-128 
[26]. گزنفون، همان، ص 214-216 
[27]. ترجمه‌ی پنجـاه لـوح حقـوقی و اداری از زمـان پادشـاهی کـورش، دانشــنامه آشـورولوژی و زبان شنـاسـی، لایپــزیک ۱۸۹۷ :
Beitrage zur Assyriologie und Semitischen Sprachwissenschaft, Dritter band, heft 3, Seite 393-444, Ludwig Demuth, Leipzig, 1897

تولیدی

دیدگاه‌ها

با تشکر از نوشته ی مزخرفتان،1)داستان کوروش و پانته ا رو می دونیین؟2)می دونیین. کوروش بزرگ ازیدهاک را زنده گذاشت.سه چهارم نوشته نادرست بود

پاسخ مرخرف و هوچی گرانه یعنی همینی که علی ۱۳۹۳/۱/۲۲ گفت ! میگه سه چهارم نوشته اشتباهه ! اون وقت هیچ جواب منطقی نداد ! کوروش اژی دهاک (آستیاگ) رو زنده گذاشت چون بابابزرگش بود × انتظار دارید سر قدرت، پدربزرگش رو بکشه ؟؟؟؟ درسته که کورش جنایتکار و خونخوار بود ولی هیچ گرگ درنده ای هم پدربزرگش رو تیکه پاره نمی کنه ! هرچند کوروش به خاله خودش تجاوز کرد ! تا بتونه پدربزرگش رو ساکت کنه !!! تو مقاله کلی سند اومده که برده درای در عصر هخامنشی وجود داشت و برده ها واقعن باهاشون مثل حیوون رفتار میشد.

یادمه علامه جعفری جایی درباره این موضوع صحبت میکرد و عنوان میکرد که اساس اقتصاد زمان بر برده داری بوده آدمی همچون ارسطو هم نتونست بر این موضوع فائق بیاد و حتی ائمه اطهار شیعه و شخص پیامبر در زمان خودش ...

آنچه در یونان درباره سنت برده‌داری اشاره شده سنتی یونانی است که بعدها هم دنبال می‌شود و ربطی به کورش ندارد. این سنت‌ها در هیچ سرزمینی مورد تایید دستگاه حکومتی هخامنشی نبوده‌اند اما همچون بسیاری سنت‌ها و خرافه‌ها آن دستگاه به جنگ‌شان نرفت بلکه شرایط زندگی بهتری را کوشید ایجاد کند تا در طی دوره‌ای خودشان نابود شوند. آنچه از هخامنشی مطمئن هستیم فقط در برانداختن سنت‌هایی که انسان‌ها را قربانی می‌کردند مداخله می‌کرد، مانند نمونه قربانی کردن کودکان در معبد بعل در بابل که خشایارشا آن را مانع شد.

اگر نظام شوروری با همان چهارچوب استالینی وجود داشت حتما از شما و تلاش‌های‌تان برای کشف یک دوره برده‌داری در ایران باستان تقدیر می‌کرد که راه آکادمیسین‌های آن نظام را دنبال کردید. چند نکته: در منشور کورش بزرگ حتا از یهودیان هم نامی برده نشده! گفته همه را آزاد کرده، اما چون بهودیان کتاب مقدسی داشتند که باقی مانده ما نام آنها را می‌دانیم وگرنه اقوام دیگر هم بوده‌اند. آری، او تغییری در نظام موجود بابلی نداد، اما همان اسنادی که به آن استناد کردید اتفاقا نشان می‌دهد که در دوره تاریخی با مالیات بستن بیشتر نظام هخامنشی سبب کاهش برده‌داری در حوزه خود شد وگرنه در جهان باستان این موضوع وجود داشته و تا هزاره‌ها بعد هم توسط دیگران انجام می‌شود. تحلیل خوبی در این باره در کتاب داریوش دادگر دکتر شروین وکیلی وجود دارد.

سلام. با تشکر از شما که دیدگاه خود را ارائه کردید. مالیات بستن بیشتر یک سوی قضیه است. افزایش هجمه هخامنشیان به دیگر سرزمین‌ها و کشورگشایی‌های متعدد تبعاً موجب افزایش برده‌داری می‌شود.

http://www.adyannet.com/news/1005 : تأیید مطلق برده داری در دین زرتشتی :

کوروش هخامنشی خاله خودش را هم به کنیزی گرفت و او را جزو همسران خود گرفت. ازدواج کوروش با خاله‌ی تنی خود (آمیتیس) : حسن پیرنیا، تاریخ ایران باستان، تهران: انتشارات دنیاى كتاب‏، ۱۳۸۴. ج‏ ۱ ص ۲۴۱-۲۴۰ . حالا جالبه که حسن پیرنیا خودش از سردسته های باستانگرایی و کوروش پرستی بود !!!

درباره حسن پیرنیا : که اعتراف کرد کوروش با خاله خودش آمیتیس ازدواج کرد و در واقع اون رو به کنیزی گرفت (در جنگ با مادها) باید بدونیم که حسن پیرنیا یه آدم باستان پرست افراطی بود. ولی اینجور داره علیه عقائد خودش اعتراف میکنه و قضیه رفتار خاک بر سری کوروش رو تعریف میکنه. درباره شناخت این آدم بگم که ميرزا حسن‏ خان پيرنيا ملقب به مشير الدوله، نويسنده اين كتاب كه از رجال آغاز مشروطيت بود، هم‏زمان با پادشاهى رضا شاه پهلوى، از سياست كناره گرفت و خانه نشين شد. اين گوشه نشينى موجب شد كه او تاريخ ايران باستان را بنويسد. وى از 1304 تا 1314 ش؛ يعنى سال درگذشتش به نوشتن اين اثر سرگرم بود و به دليل بسيار نوشتن( چهارده ساعت در هر روز) و بسيار خواندن، در آغاز 1313 به سكته ناقص دچار شد و كتابش به همين علت تا پايان تاريخ اشكانيان پيش‏تر نرفت. نويسنده كمابيش در روزگار جنگ جهانى نخست مى‏زيست كه در آن اوهام نژادى، هيجان‏هاى مليت و وطن و دغدغه استقلال ملى موج مى‏زد و از اين رو، وى در اين مى‏انديشيد كه ايرانيان با نژاد آريا و گروه‏هاى اروپايى كه بدين نژاد مى‏نازيدند، چه پيوندى دارد و چه چيزى آنان را به جهان غرب( يونان و روم) و فرهنگ و تمدن آنان مى‏پيوندد و سرانجام به نوشتن اين كتاب دست گشاد.

افزودن نظر جدید

CAPTCHA
لطفا به این سوال امنیتی پاسخ دهید.
Fill in the blank.