تصوف
خانقاه محل عبادت صوفیه است که بهمرور زمان در مقابل مسجد بنا شد. یکی از دلایلی که خانقاه را به مسجد ضرار نسبت میدهند دستور ساخت اولین خانقاه است که به امر امیری مسیحی در رمله شام ساختهشده است. دلیل دیگر آن است که اعمالی که در خانقاه انجام میدهند بیشتر شعرخوانی و در برخی موارد رقص و انجام سماع است.
از جمله استدلالهای صوفیه در مقابل انتقادات علما این است که میگویند مخالفان ما ظاهرگرا و اهل ظاهرند ولی ما اهل باطن بوده و در باطن و عمق آیات و روایات غور میکنیم و به معانیای میرسیم که دست اهل ظاهر از آن کوتاه است و این در حالی است که برخی از بزرگان صوفیه از علم آموزی نهی میکنند و برخی دیگر بیسواد بودهاند. با این حال صوفیه علما را که عمر خود را در راه کسب علم و تقوا تلاش کردهاند را به داشتن علوم ظاهری متهم میکنند.
فرقه مولویه یکی از فرقههای ملامتی است که تأسیس آن را به فرزند مولوی جلال الدین رومی منسوب میکنند. مولویه و بکتاشیه از مهمترین انشعابات ملامتی است که در قرن هفتم هجری قمری و بعد از وفات مولوی و تحت تأثیر تفکرات او تأسیس شد. سلسله مشایخ آن را به نجم الدین کبری میرسانند و باید دانست که این فرق نفوذ سیاسی بسیار گستردهای در شامات داشته است و هم اکنون نیز در برخی از کشورهای جهان طرفدارانی دارد.
به گمان برخی ملامتیه یکی از گروههای صوفیه است. اما باید توجه داشت که طریقه ملامتیه بیشتر مبتنی بر مجموعهای از آداب و رسوم عملی است و از این نکته نیز نباید غافل بود که تمامی صوفیه در یک سری از اصول عام و نظری چون اصل وحدت وجود و اینکه غایت سیر و سلوک فنای فی الله است، مشترکند. در غیر این صورت نمیتوان ملامتیه را یکی از فرقههای صوفیه به شمار آورد.
با وجود اینکه برخی ملامتیه را جزو فرقههای صوفیه میدانند، ولی برخی دیگر ملامتیه را تفکری صرف میدانند که میتواند در میان فرقههای مختلف از جمله صوفیه رسوخ کند نه اینکه جزو یکی از فرقههای صوفی به شمار آید. به همین دلیل برای صوفیه و ملامتیه تفاوتهایی ذکر شده است که برخی از آنها را بیان میکنیم.
ملامتیه یکی از فرقههایی است که آن را به صوفیه منسوب میکنند. در اینکه حقیقت این فرقه چیست تعاریف متعددی از سوی صاحبنظران مطرح شده است. برخی ارتباط نامگذاری آن را با آیات قرآن میدانند و برخی دیگر علت نامگذاری ایشان را وابسته به طریقه عملکرد این فرقه میدانند. دراین نوشته کوتاه سعی شده است تا با تعاریف مختلف از ملامتیه آشنایی پیدا کنیم.
مساله تفسیر به رای آیات قرآن و روایات معصومین (علیهم السلام) در طول تاریخ حیات اجتماعی اسلام، توسط گروهها و فرقههای مختلف به دلایل مختلف انجام میشده است. خواهشهای نفسانی و تحمیل دیدگاه های شخصی به دیگران، دو علت از علتهای تفسیر به رای در قرآن و احادیث است که به آن میپردازیم.
ملامتیان گروهی از صوفیان و عـارفان بـودند کـه، از قرن سوم هجری به بعد، به صورت طریقهای متمایز از دیگر طریقتهای عرفانی ظهور یافتند. این گروه با تظاهر به ارتکاب اعمال خلاف شرع سعی داشتند تا ریاکاری را از اعمال خود دور کنند. درباره تاریخ این تفکر دو نظر وجود دارد یکی اینکه از قرن سوم پدید آمد و دیگری آنکه این تفکر با وجود صوفیه در بطن عقاید صوفیه وجود داشته است.
در میان صوفیه مشهور است که در هر زمان تنها یک نفر میتواند ولی خدا و واسطه فیض الهی باشد و او قطب است که فقط سخن همان یک قطب مطابق با واقع است. ولی مولف کتاب طرایق الحدایق سیزده فرقه از صوفیه را نام برده و برای هر فرقه تشکیلاتی قائل هستند و معلوم نیست کدام فرقه بر حق است و کدام منحرف است.
یکی از شاخصههای تصوف علم ستیزی و مخالفت با کسب علم و دانش است. برخی از بزرگان صوفیه علم را حجاب راه سلوک دانسته و بدین علت از کسب علم و دانش رویگران هستند. درمقابل اساس عرفان اسلامی علم آموزی و تشویق به کسب علم و دانش است تا جایی که آیات متعددی از قرآن و روایات اشاره بدین امر دارند.
یکی از انحرافات صوفیه مساله "تفسیر به رأى" ایشان است. در عرفان اسلامى همه جا سخن از محتواى وحى و تعلیمات قرآن و سنت است و یک مرد عارف مسلمان هرگز به خود اجازه نمىدهد افکار خود را بر قرآن و سنت تحمیل کند و آن را به آن گونه که میل و خواست او است، تفسیر کند.
از بدعتهای فرقهی صوفیه، سقوط شریعت با وصول به مقام حقیقت و فناء فی الله است، که در این حالت، سالک از خود بیخود شده و جنون و دیوانگی، او را فرا میگیرد. در مسلک صوفیان این حالت، به مقام دیوانگی نیز تعبیر میشود که در واقع این دیونگی را، راهی برای فرار از تکالیف شرعیه برگزیدند.
شریعت اسلام دارای چهارچوبی است که به مسلمانان گوشزد میکند حیطه فعالیت هر یک از افراد جامعه در مواجهه با امور مادی و معنوی حیطهای مشخص به نام شرع است اما برخی از افراد در مواجهه با امور مادی و معنوی راه حلهایی پیشنهاد کردهاند که متضاد با آموزههای اسلامی است. از میان کسانی که به راه حلهای خارج از دین سفارش کردهاند، برخی از فرقههای صوفیه و یا برخی از بزرگان صوفیه است.
از جمله تضادهایی که صوفیه در طول زمان با آن مواجه بوده است از منزوی کردن اندیشیدن و كنارگذاشتن منطق و استدلال است و دورى از مدرسه و علمآموزی را به عنوان اينكه از علم آموزی در مدرسه چيزى حاصل نمىشود را شعار خود دانستند. آنها در مخالفت با علم و استدلال و درس و بحث و دفتر و قلم، آن چنان راه افراط را طی کردند كه بعضى از ایشان رسما با خواندن و نوشتن و كتاب و همه مظاهر علم، مخالفت جدی کردند.