کرامت‌سازی یا نقل ضعیف عطار برای حسن بصری

  • 1396/12/17 - 11:09
نقل حکایاتی که برای بزرگان صوفیه در منابع قدیم ایشان ذکر شده است، گاهی از روی بی‌دقتی بوده است و گاهی با غرض‌ورزی صورت گرفته. درباره حکایت نقل شده در تذکره الاولیاء از عطار که از کوزه پیامبر (ص) آب می‌نوشد، با هر انگیزه‌ای که رخ داده باشد، قبیح و مورد مذمت است.

پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب- اغلب متون صوفیه قدیم، از کرامت‌سازی و داستان‌پردازی‌های مختلف برای بزرگان صوفیه پر است. همین امر موجب شده، استناد محققانه به چنین منابعی با اکراه صورت پذیرد و نگاه به منابع مذکور را سطحی بدانند. یکی از نمونه‌های استنادات ضعیفی که می‌توان به آن اشاره کرد، کرامت‌سازی درباره حسن بصری از بزرگان صوفیه است. عطار نیشابوری در تذکره الاولیاء آورده است: «نقل است که حسن در زمان طفولیت، یک روز از کوزه پیامبر (علیه الصلوه و السلام) آب خورد، در خانه ام‌السلمه (رضی الله عنها) پیغمبر (علیه الصلوه و السلام) گفت: «این آب که خورد؟» گفت: «چندان که این آب خورد، علم من در او سرایت کند.»[1]

اشکال سخن ذکر شده در تذکره الاولیاء آن است که حسن بصری در سال 21 یا 22 هجری قمری متولد شده است[2]، و رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بنا بر قول مشهور در سال 11 هجری بوده است. بنابر اینکه قول مشهور تاریخ پیامبر (صلی الله علیه و آله) را برای وفات ایشان بپذیریم، حکایت نقل شده از عطار نیشابوری بی‌اساس است. مگر آنکه اقوال ضعیف را برای تاریخ تولد حسن بصری بپذیریم تا مساله حل شود. اما اگر قول ضعیف را درباره ولادت حسن بصری قبول کنیم، ضربه بدتری به اعتبار کتاب می‌‌خورد، زیرا با قبول چنین احتمالی، درجه اعتبار بقیه سخنان عطار نیز مخدوش می‌شود. چون او با بی‌دقتی مطالب کتاب خود را نوشته است و نمی‌توان به آن را بعنوان منبعی دقیق در مطالعه و پژوهش در نظر گرفت. همچنین به عقیده ما، نقل چنین تواریخی برای کرامت‌سازی بیشتر جلوه می‌دهد تا گزارش تاریخی.

پی‌نوشت:
[1].فریدالدین محمد، عطار نیشابوری، تذکره الاولیاء، مصحح استعلامی محمد، زوار، تهران، 1391، چاپ بیست و سوم، ص 26
[2].ابن سعد محمد، طبقات الکبیر، تحقیق علی‌محمد عمر، مکتبه الخانجی، قاهره، 1421 قمری، جلد 9، ص 157

تولیدی

افزودن نظر جدید

CAPTCHA
لطفا به این سوال امنیتی پاسخ دهید.
Fill in the blank.